Menu
Wst─ůp do zwi─ůzku Kim jeste┼Ťmy? Wspieraj zwi─ůzek Napisz do nas

Anarchosyndykalizm czy anarchizm i syndykalizm?

  • Dzia┼é: Teorie

 

Przed nadchodz─ůcym festiwalem z okazji 20 lecia wydawnictwa Bractwo Trojka publikujemy tekst Rafa┼éa Chwedoruka z Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego na temat roli syndykalizmu w dziejach ruchu anarchistycznego.

 

 Anarchizm, poza epizodami, nie odgrywa┼é istotnej roli w historii XX wieku, mimo to, wbrew cz─Östo ┼Ťwiadomemu skazywaniu si─Ö poprzez swoj─ů ideow─ů pryncypialno┼Ť─ç na izolacj─Ö, przetrwa┼é jako ruch dziesi─ůtki lat i istnieje do chwili obecnej. Przybiera┼é r├│┼╝ne formy organizacyjne, formowano w jego obr─Öbie odmienne doktryny i koncepcje programowe. Najwa┼╝niejszym nurtem XX-wiecznego anarchizmu okaza┼é si─Ö anarchosyndykalizm. To dzi─Öki odwo┼éaniu si─Ö do ruchu zwi─ůzkowego i doktryny syndykalistycznej, anarchizm przetrwa┼é. Syndykalizm sta┼é si─Ö swoist─ů ark─ů anarchizmu co najmniej dwukrotnie. Pierwszy raz mia┼éo to miejsce w ko┼äcu XIX wieku i na pocz─ůtku kolejnego stulecia. Drugi raz dotyczy reali├│w ko┼äca XX wieku. Ruchy i idee anarchistyczne, odrodzone w latach siedemdziesi─ůtych po kilkudziesi─Öcioletniej przerwie, wkr├│tce potem, w okresie po 1989 roku, musia┼éy na nowo samookre┼Ťli─ç si─Ö w realiach, zwi─ůzanych z rozwojem globalistycznego kapitalizmu. Anarchosyndykalizm okaza┼é si─Ö w zasadzie jedyn─ů masow─ů form─ů anarchizmu jako ruchu spo┼éecznego, niekt├│re centrale zwi─ůzkowe otwarcie odwo┼éuj─ůce si─Ö do wolno┼Ťciowego socjalizmu liczy┼éy dziesi─ůtki tysi─Öcy cz┼éonk├│w, a w przypadku mi─Ödzywojennej Hiszpanii mo┼╝na m├│wi─ç o by─ç mo┼╝e nawet dwumilionowej bazie cz┼éonkowskiej w apogeum rozwoju. Syndykalistyczna strategia da┼éa anarchizmowi mo┼╝liwo┼Ť─ç docierania do bardzo szerokiej rzeszy odbiorc├│w, kt├│rzy niekoniecznie a priori gotowi byliby zaakceptowa─ç anarchistyczn─ů ideologi─Ö. Wreszcie tak┼╝e, poprzez syndykalizm, anarchizm znajdowa┼é kontakt z innymi nurtami lewicy, wchodz─ůc z nimi w dialog, wsp├│┼éprac─Ö, ale tak┼╝e i polemik─Ö, z pewno┼Ťci─ů za┼Ť prze┼éamywa┼é izolacj─Ö. Syndykalizm w og├│le, inaczej ni┼╝ niekt├│re nurty anarchizmu i marksizmu, nastawiony by┼é na przeciwdzia┼éanie spo┼éecznej izolacji ruchu rewolucyjnego1. Anarchosyndykalizm w og├│le by┼é pr├│b─ů rewitalizacji ruchu robotniczego, swego rodzaju retrospekcji, powrotu do heroicznych, XIX-wiecznych pocz─ůtk├│w, gdy bunt spo┼éeczny nie by┼é rozrywany ideologicznym podzia┼éem na anarchizm i socjalizm. Mi─Ödzynarod├│wka anarchosyndykalistyczna, kt├│ra powsta┼éa po I wojnie ┼Ťwiatowej, nosi┼éa nazw─Ö Mi─Ödzynarodowego Stowarzyszenia Robotnik├│w, a wi─Öc tak─ů sam─ů z jakiej korzysta┼éa prawie sze┼Ť─çdziesi─ůt lat wcze┼Ťniej I Mi─Ödzynarod├│wka, swoisty pierwowz├│r wszystkich nurt├│w lewicy, z anarchizmem i socjaldemokracj─ů na czele. Anarchosyndykali┼Ťci uznali si─Ö za dziedzica jeszcze przedpartyjnej tradycji, eklektycznej formy ruchu rewolucyjnego.

 

Hiszpa┼äska Narodowa Konfederacja Pracy (CNT-Confederaci├│n Nacional de Trabajo), stanowi─ůca ziszczenie anarchosyndykalistycznych wizji, bez w─ůtpienia by┼éa najwa┼╝niejszym anarchistycznym ruchem w historii, nie tylko ze wzgl─Ödu na swoj─ů liczebno┼Ť─ç. Jako jedyna mia┼éa szans─Ö realizowa─ç wolno┼Ťciowo-socjalistyczne idea┼éy w praktyce i to w skali masowej. Praktyka zwi─ůzkowc├│w z Katalonii, Aragonii czy Lewantu sta┼éa si─Ö najwi─Ökszym mitem ruchu anarchistycznego do chwili obecnej, g┼é├│wnym argumentem wysuwanym przeciw zarzutowi utopijno┼Ťci anarchizmu. Hiszpa┼äski przypadek dostarczy┼é ruchowi wzorca apolitycznej rewolucji spo┼éecznej2.

 

Anarchosyndykalizm rodzi┼é si─Ö na prze┼éomie XIX i XX wieku w szczeg├│lnych warunkach, w dobie tzw. drugiej rewolucji przemys┼éowej, tworzenia si─Ö spo┼éecze┼ästwa masowego, demokratyzacji pa┼ästw, w epoce, kt├│r─ů mo┼╝na okre┼Ťli─ç mianem swoistej globalizacji. ├ôwczesne ruchy spo┼éeczne, w tym ruch powsta┼éy z maria┼╝u anarchist├│w ze zwi─ůzkami zawodowymi, pod wieloma wzgl─Ödami stanowi┼é bezcenne do┼Ťwiadczenie. Mo┼╝na go okre┼Ťli─ç jako spo┼éeczne laboratorium3 ideologii i dzia┼éania. Syndykalizm pozwoli┼é stworzy─ç mechanizm dostosowywania si─Ö g┼é├│wnego nurtu anarchizmu do zmieniaj─ůcego si─Ö otoczenia. Mechanizm ten z mniejszym b─ůd┼║ wi─Ökszym powodzeniem znalaz┼é zastosowanie jeszcze kilkukrotnie na przestrzeni XX wieku.

 

Geneza anarchosyndykalizmu by┼éa bardzo szeroka, w istocie si─Öga┼éa dziej├│w ruch├│w spo┼éecznych na d┼éugo przed powstaniem anarchizmu jako ruchu ┼Ťwiadomego swojej odr─Öbno┼Ťci. Wymieni─ç tu mo┼╝na do┼Ťwiadczenie spontanicznych bunt├│w i rewolt, eksperymenty spo┼éeczne np. Roberta Owena, dyskusje ideowe w obr─Öbie mi─Ödzynarodowego ruchu robotniczego od lat sze┼Ť─çdziesi─ůtych XIX stulecia. Po fiasku strategii tzw. likwidacji spo┼éecznej w latach siedemdziesi─ůtych i osiemdziesi─ůtych, czyli w istocie pr├│b wszczynania lokalnych rewolt przeciw w┼éadzy, cz─Ö┼Ť─ç anarchist├│w, rozczarowana woluntarystyczn─ů i nie przynosz─ůc─ů trwa┼éych efekt├│w strategi─ů, uwierzy┼éa w moc terroru indywidualnego i uleg┼éa wr─Öcz fascynacji przemoc─ů, kt├│rej celem stawali si─Ö politycy, monarchowie, oficerowie, czy bankierzy. ÔÇ×Propaganda czynemÔÇŁ nie przynios┼éa ┼╝adnych wymiernych rezultat├│w, cho─ç jej ofiar─ů pad┼é nawet prezydent Stan├│w Zjednoczonych. Anarchizm od tej pory zosta┼é obarczony stereotypem, wi─ů┼╝─ůcym go ze ┼Ťlep─ů przemoc─ů oraz z tzw. bandytyzmem socjalnym, tj. dokonywaniem pospolitych przest─Öpstw i legitymizowaniem ich wolno┼Ťciow─ů ideologi─ů. Ten, nieadekwatny do dzia┼éa┼ä wi─Ökszo┼Ťci ruchu stereotyp, zagrozi┼é w og├│le istnieniu anarchizmu. Na ka┼╝dego pos─ůdzonego chocia┼╝by o sympatie anarchistyczne mog┼éy spa┼Ť─ç pa┼ästwowe represje, w niekt├│rych krajach, jak np. w carskiej Rosji anarchi┼Ťci w zasadzie zostali wyj─Öci spod prawa, a aparatowi represji wolno by┼éo czyni─ç niemal wszystko w walce z oskar┼╝onymi o nihilizm. Tysi─ůce anarchistycznych dzia┼éaczy by┼éo inwigilowanych i represjonowanych. Ruch straci┼é mo┼╝liwo┼Ť─ç swobodnego, legalnego dzia┼éania w wielu krajach. Negatywny stereotyp odbi┼é si─Ö na jego liczebno┼Ťci, mo┼╝liwo┼Ťci rekrutacji nowych cz┼éonk├│w, sk┼é├│ci┼é te┼╝ ostatecznie anarchist├│w z g┼é├│wnym nurtem ruchu socjalistycznego, wzmacniaj─ůc zarysowane wcze┼Ťniej odmienno┼Ťci ideowe. Ruch anarchistyczny znalaz┼é si─Ö w pu┼éapce. Pojawienie si─Ö syndykalizmu uratowa┼éo istnienie anarchizmu, pozwoli┼éo mu znale┼║─ç tematyk─Ö dostosowuj─ůc─ů ruch do wielkich przemian cywilizacyjnych prze┼éomu stuleci, skorzysta─ç z mo┼╝liwo┼Ťci jak─ů dawa┼éy masowe organizacje robotnicze w postaci zwi─ůzk├│w zawodowych i popularnych w├│wczas w takich krajach jak Francja czy W┼éochy tzw. gie┼éd pracy. Zwi─ůzkowo┼Ť─ç by┼éa skutecznym antidotum na dekady insurekcjonizmu w r├│┼╝nej postaci, zarazem nie popchn─Ö┼éa anarchizmu ku wyrzeczeniu si─Ö rewolucyjno┼Ťci. Anarchizm powr├│ci┼é na drog─Ö walki o masowo┼Ť─ç ruchu. Syndykalizm okaza┼é si─Ö by─ç skuteczn─ů blokad─ů w wielu krajach drogi, kt├│ra wiod┼éa ku przekszta┼éceniu wolno┼Ťciowego ruchu spo┼éecznego w osamotnion─ů sekt─Ö. Anarchizm zosta┼é sprowadzony ze sfery teorii do sfery praktyki4.

 

Erupcja spo┼éecznego zainteresowania syndykalizmem wi─ůza┼éa si─Ö tak┼╝e z post─Öpuj─ůcym rozczarowaniem parlamentaryzmem, mimo szerokich proces├│w demokratyzacji w ┼Ťwiecie zachodnim. Anarchistyczne ambiwalencje wobec demokracji jako takiej i tradycyjny sceptycyzm odno┼Ťnie parlamentaryzmu trafi┼éy na podatny grunt na pocz─ůtku XX stulecia, stworzy┼éy tak┼╝e przestrze┼ä dla odr├│┼╝nienia si─Ö od zyskuj─ůcych na sile i popularno┼Ťci partii socjaldemokratycznych, uczestnicz─ůcych w wyborach parlamentarnych, nawet w niedemokratycznych pa┼ästwach, jak Prusy. Syndykalizm wyrasta┼é z konfliktowej wizji ┼╝ycia spo┼éecznego, dostrzega┼é, ┼╝e w demokracj─Ö wro┼Ťni─Öty jest kompromis, w tym sensie nie spos├│b pogodzi─ç jej z walk─ů klas5. Szczeg├│lnie parlamentaryzm zosta┼é uznany przez anarchosyndykalizm za podpor─Ö kapitalizmu6.

 

Kontakt z ruchem masowym zmusi┼é anarchizm do stopniowej ewolucji. O┼╝ywieniu uleg┼é, bagatelizowany w czasach dominacji insurekcjonizmu, aspekt edukacyjny. Organizacje ruchu robotniczego w postaci zwi─ůzk├│w i gie┼éd pracy pe┼éni┼éy w istocie tak┼╝e o┼Ťwiatowe role. Zwi─ůzki zawodowe mia┼éy by─ç m.in. szko┼é─ů przygotowuj─ůc─ů robotnik├│w do nowego spo┼éecze┼ästwa7. Si┼éa robotnik├│w ma by─ç ich poziom ┼Ťwiadomo┼Ťci , a nie pot─Öga i centralizacja politycznych organizacji, jako┼Ť─ç, a nie ilo┼Ť─ç8. Anarchizm m├│g┼é w niekt├│rych krajach podj─ů─ç realn─ů rywalizacj─Ö na tej niwie z innymi nurtami ruchu robotniczego, co wymaga┼éo tak┼╝e zwi─Ökszenia ideowo┼Ťci i poziomu wiedzy w┼éasnych szereg├│w. Zwi─ůzki zawodowe sta┼éy si─Ö swoistymi ÔÇ×obozami szkoleniowymiÔÇŁ. Z wypracowanych edukacyjnych wzorc├│w anarchosyndykalistyczne ruchy korzysta┼éy w kolejnych dekadach.

 

Rozw├│j anarchosyndykalizmu nie odbywa┼é si─Ö jednak┼╝e bez problem├│w i rozbie┼╝no┼Ťci w samym ruchu anarchistycznym. Mimo, ┼╝e najwa┼╝niejszy teoretyk anarchizmu w ca┼éych jego dziejach-Piotr Kropotkin, szybko do┼é─ůczy┼é do grona zwolennik├│w nowej, zwi─ůzkowej taktyki ruchu, to przez ca┼éy czas rozwojowi anarchosyndykalizmu towarzyszy┼éy r├│┼╝ne spory i dyskusje. Jego powstanie odbywa┼éo si─Ö na tle r├│┼╝nic pokoleniowych, gdy starsze pokolenie wolno┼Ťciowych aktywist├│w dziedziczy┼éo dystans wobec zwi─ůzk├│w zawodowych. W XIX-wiecznym anarchizmie pojawia┼éy si─Ö obawy wobec organizacji opartych na idei klasowej wy┼é─ůczno┼Ťci9, postrzeganych jako np. niedostatecznie rewolucyjne, kieruj─ůcych si─Ö zawodowym partykularyzmem, kosztem idea┼éu powszechnej wolno┼Ťci, wreszcie tak┼╝e widziano w syndykatach organizacje uniformizuj─ůce, narzucaj─ůce wol─Ö swoim cz┼éonkom i powi─ůzane faktycznie z reformistycznymi socjalistami. Poza tym, pocz─ůtki anarchizmu w niekt├│rych krajach wi─ůza┼éy si─Ö np. z warstwami ch┼éopskimi, czy drobnymi wytw├│rcami, a w takich ┼Ťrodowiskach spo┼éecznych niech─Ö─ç do syndykat├│w, wi─ů┼╝─ůcych si─Ö z rozwojem wielkiego przemys┼éu by┼éa naturalna. Warto tak┼╝e pami─Öta─ç, i┼╝ XIX-wieczny anarchizm, inaczej ni┼╝ marksizm, nie postrzega┼é g┼é├│wnej osi spo┼éecznego konfliktu jako bipolaryzacji wok├│┼é tylko kwestii identyfikacji klasowej. Fascynacja syndykalistyczn─ů klasowo┼Ťci─ů spowodowa┼éa pog┼é─Öbienie dyskursu wewn─ůtrz anarchizmu, wok├│┼é balansu mi─Ödzy horyzontem wyzwolenia wszystkich ludzi, a klasow─ů drog─ů wiod─ůc─ů do tego celu. Syndykalizm epatowa┼é albowiem apoteoz─ů pracy i produkcji, przeciwstawionej konsumpcji i paso┼╝ytnictwu bur┼╝uazji. Natomiast niesyndykalistyczny anarchizm od pocz─ůtku nie traktowa┼é produktywizmu jako wyznacznika cz┼éowiecze┼ästwa. Sp├│r o status pracy, produktywizmu, sens klasowo┼Ťci trwa┼é w┼Ťr├│d anarchosyndykalist├│w przez dziesi─ůtki lat10.

 

W obr─Öbie anarchosyndykalizmu rozegra┼é si─Ö, nigdy do ko┼äca nie rozstrzygni─Öty, sp├│r o stosunek ruchu wolno┼Ťciowo-socjalistycznego do industrializacji. Dyskusja osi─ůgn─Ö┼éa swoje apogeum w drugiej po┼éowie lat dwudziestych i na pocz─ůtku lat trzydziestych. Nie by┼é to bynajmniej konflikt mi─Ödzy zwolennikami powrotu do jakiej┼Ť formy ┼éadu rustykalnego, retrospekcji w stylu idei Jana Jakuba Rousseau, a bezrefleksyjnymi piewcami hegemonii ci─Ö┼╝kiego przemys┼éu. Raczej mo┼╝na uzna─ç ten dyskurs za form─Ö konfliktu o granice industrializacji, jej formy, organizacj─Ö spo┼éecze┼ästwa przemys┼éowego, korelacj─Ö stosunk├│w pracy z mechanizacj─ů produkcji, o podmiotowo┼Ť─ç jednostki w stechnicyzowanym miejscu pracy, a de facto tak┼╝e o to, co w drugiej po┼éowie XX wieku nazwano granicami wzrostu gospodarczego. Absolutna wi─Ökszo┼Ť─ç anarchist├│w nie przeczy┼éa, ┼╝e ÔÇ×maszyna mo┼╝e by─ç gwarantem r├│wno┼Ťci spo┼éecznejÔÇŁ. Sp├│r szed┼é w niekt├│rych krajach nawet w poprzek ruchu anarchosyndykalistycznego.

 

Warto na tym tle pami─Öta─ç, ze anarchosyndykalizm stanowi┼é tak┼╝e rezultat ewolucji zaplecza spo┼éecznego ruchu anarchistycznego, r├│wnoleg┼éego z przemianami ekonomicznymi. Anarchizm rodzi┼é si─Ö w wielu krajach, np. Francji, Szwajcarii, Hiszpanii, w realiach niskiego poziomu uprzemys┼éowienia, jego zapleczem niejednokrotnie zostawali pracownicy, rzemie┼Ťlnicy obawiaj─ůcy si─Ö skutk├│w post─Öpu technicznego, np. w kontek┼Ťcie mechanizacji i utraty tak dotychczasowych miejsc pracy, jak i spo┼éecznego presti┼╝u, poczucia pewnej elitarno┼Ťci, w┼éa┼Ťciwej warstwom postrzemie┼Ťlniczym. Anarchosyndykalizm by┼é w pewnym stopniu form─ů odej┼Ťcia od zawodowo-korporacyjnych partykularyzm├│w i wej┼Ťciem anarchizmu w epok─Ö spo┼éecze┼ästwa masowego i ci─Ö┼╝kiego przemys┼éu.

 

Praktyka anarchosyndykalizmu, w tym zw┼éaszcza empiria rewolucyjnej Hiszpanii, dokona┼éa realnej weryfikacji kluczowych element├│w anarchizmu. Bardzo ciekawy okaza┼é si─Ö by─ç sp├│r o w┼éa┼Ťciwy sens poj─Öcia r├│wno┼Ťci. Ujawni┼é si─Ö on w bardzo przyziemnej kwestii wysoko┼Ťci p┼éac. Dos┼éowne pojmowanie egalitarnych imperatyw├│w sugerowa┼éoby pe┼én─ů r├│wno┼Ť─ç p┼éac dla wszystkich zatrudnionych, takie te┼╝ bywa┼éy nastroje znacznej cz─Ö┼Ťci sympatyk├│w ruchu. Zarazem jednak, syndykalizm w ka┼╝dej swej mutacji, zawiera┼é pewien pierwiastek elitaryzmu. Wi─ůza┼é si─Ö on w wymiarze politycznym z uznaniem kluczowej roli robotnik├│w przemys┼éowych i ich kadry zwi─ůzkowej, jako najbardziej ┼Ťwiadomej awangardy, kluczowej dla wywo┼éania strajku generalnego i jego sukcesu. Poza tym w syndykalizmie pojawia┼é si─Ö w─ůtek produktywizmu, kultu pracy, w wielu aspektach odleg┼éy od anarchokomunistycznych w─ůtk├│w karnawalizacji ┼Ťwiadomo┼Ťci. Kult pracy, poczucie w┼éasnej, tak┼╝e zawodowej warto┼Ťci, znaczenie wytwarzanych produkt├│w dla og├│┼éu spo┼éecze┼ästwa, wiod┼éy cz─Ö┼Ť─ç dzia┼éaczy do kierowania si─Ö maksym─ů ÔÇ×ka┼╝demu wed┼éug pracyÔÇŁ, co wprost oznacza┼éo koncepcje sprawiedliwej p┼éacy, a wi─Öc niekoniecznie r├│wnej.

 

Anarchosyndykalizm odziedziczy┼é po niekt├│rych prekursorach anarchizmu has┼éa antyinteligenckie, kt├│re w zestawianiu ze wspomnianym produktywizmem, wiod┼éy wr─Öcz do deprecjacji pracy umys┼éowej, warto┼Ťci intelektualnych, a w wymiarze spo┼éecznym do antyinteligencko┼Ťci. Przedstawicieli pracy umys┼éowej ch─Ötnie wpisywano w stereotyp spo┼éecznego paso┼╝ytnictwa. Uznano ich tak┼╝e za warstw─Ö etatystyczn─ů, uzale┼╝nion─ů od pa┼ästwa i zarazem przypisuj─ůc─ů sobie prawo do rz─ůdzenia. Podobny charakter mia┼éy incydentalne kwestie wypowiedzi antysemickich, w duchu antymieszcza┼äskim, a tak┼╝e w─ůtki mizoginiczne11. Antyinteligencko┼Ť─ç wyst─Öpuj─ůca w┼Ťr├│d anarchistycznych zwi─ůzkowc├│w nie wiod┼éa jednak┼╝e do teoretycznie mo┼╝liwych sympatii ku konserwatywnej prawicy i okaza┼éa si─Ö by─ç epizodyczna.

 

Syndykalizm okaza┼é si─Ö by─ç na sw├│j spos├│b ekstremalnym do┼Ťwiadczeniem dla anarchizmu, nieustannie zawieszonego mi─Ödzy negacj─ů a utopi─ů12, mi─Ödzy koncentracj─ů na krytyce i dora┼║no┼Ťci a kre┼Ťleniem wizji przysz┼éego spo┼éecze┼ästwa. Najwa┼╝niejsze wewn─Ötrzne antynomie ruchu i ideologiczne dylematy znalaz┼éy miejsce w praktyce epoki syndykalistycznej w dziejach ruchu wolno┼Ťciowego. Zwi─ůzki zawodowe oparte na wolno┼Ťciowych zasadach mia┼éy stanowi─ç ziszczenie anarchistycznego idea┼éu, by┼éy, jak pisa┼é pionier anarchosyndykalizmu ÔÇ×organizacj─ů, do kt├│rej mo┼╝na swobodnie wst─ůpi─ç lub wyst─ůpi─ç, bez prezydium, bez urz─Ödnik├│w, poza sekretarzemÔÇŁ13. Partycypacja w zwi─ůzkach zawodowych, zar├│wno w┼éasnych, jak i w centralach, gdzie anarchi┼Ťci wsp├│┼éistnieli ze zwolennikami innych orientacji ideowych, czyni┼éa kluczowym pytanie o rewolucj─Ö i reform─Ö, o ich rozgraniczenie i sens. Zwi─ůzki zawodowe i syndykalistyczna elita mia┼éy by─ç faktycznie rewolucyjn─ů awangard─ů, skuteczniejszym narz─Ödziem rewolucji od dawnych taktyk. Syndykalizm stawia┼é socjaldemokracji zarzut niedostatecznej rewolucyjno┼Ťci, czy te┼╝ w og├│le jej braku, potem oskar┼╝a┼é leninowski komunizm o zdrad─Ö rewolucji. Walk─Ö polityczn─ů, czy dzia┼éania kulturowe postrzega┼é jako oddalaj─ůce perspektyw─Ö rewolucyjn─ů. Zarazem codzienno┼Ť─ç ruchu zwi─ůzkowego uwra┼╝liwia┼éa na dora┼║ne problemy klasy robotniczej. Skuteczno┼Ť─ç zwi─ůzk├│w zale┼╝a┼éa od wielu czynnik├│w, niekoniecznie sprzyjaj─ůcych rewolucyjnym nastrojom. Wi─Ökszo┼Ť─ç protest├│w robotniczych dotyczy┼éa kwestii materialnych, s┼éu┼╝─ůc ochronie poziomu ┼╝ycia i warunk├│w zatrudnienia. Zwi─ůzkowo┼Ť─ç oznacza┼éa r├│wnie┼╝ liczne kompromisy w pracodawcami, innymi zwi─ůzkami, czasami tak┼╝e pa┼ästwem. Praktyka syndykalizmu wi─ůza┼éa si─Ö zatem zar├│wno z procesami unowocze┼Ťnienia my┼Ťli rewolucyjnej, ale tak┼╝e postawi┼éa anarchist├│w przed symetrycznym wzgl─Ödem europejskiej socjaldemokracji dylematem stosunku do reform. W syndykalizmie wyra┼║nie zaznaczy┼éa si─Ö tendencja docenienia ÔÇ×cz─Ö┼Ťciowych zwyci─ÖstwÔÇŁ, cho─çby dlatego, ┼╝e dzi─Öki takim wiktoriom ros┼éyby aspiracje mas, to za┼Ť szybciej u┼Ťwiadamia┼éoby robotnikom irracjonalizm i ograniczono┼Ť─ç panuj─ůcego systemu. A zatem praktyczny reformizm mia┼é by─ç elementem docelowego rewolucjonizmu. Syndykali┼Ťci uznali w efekcie swoj─ů doktryn─Ö za ostatecznie przezwyci─Ö┼╝aj─ůc─ů dychotomi─Ö rewolucja-reforma.

 

Niekt├│re aspekty syndykalistycznej akcji bezpo┼Ťredniej, np. sabota┼╝, stawia┼éy pytanie o zagadnienie ci─ůg┼éo┼Ťci w perspektywie wielkiej zmiany. Szczeg├│lnie dotyczy┼éo to sabota┼╝u. Pojawia┼é si─Ö argument, ┼╝e przysz┼ée, porewolucyjne spo┼éecze┼ästwo b─Ödzie wymaga┼éo szerokiej bazy materialnej, ┼╝eby zaspokaja─ç spo┼éeczne potrzeby. W efekcie sabota┼╝ rzadko go┼Ťci┼é w praktyce ruchu zwi─ůzkowego.

 

Syndykalizm by┼é pr├│b─ů ca┼ékowitego zanegowania tak kapitalizmu, ale r├│wnie┼╝, wyra┼║niej od np. marksist├│w, pr├│b─ů zakwestionowania liberalnej, politycznej nadbudowy, a┼╝ do negacji polityki jako takiej w┼é─ůcznie. ÔÇ×Nowe has┼éo-nigdy wi─Öcej politykierstwa rozesz┼éo si─Ö w zak┼éadach pracyÔÇŁ-opisywa┼é animator francuskiego syndykalizmu14. Antytez─ů polityki mia┼éa by─ç organizacja ┼╝ycia spo┼éecznego wok├│┼é czynnika ekonomiczno-zawodowego. Polityka to abstrakcja, to spektakl fundowany spo┼éecze┼ästwu przez rz─ůdz─ůcych. Zarazem jednak, pragmatyzm funkcjonowania syndykalistycznych organizacji niejednokrotnie wprowadza┼é je w kr─ůg realnej polityki. Jeden z g┼é├│wnych teoretyk├│w anarchosyndykalizmu-Rudolf Rocker zauwa┼╝y┼é w efekcie, ┼╝e stosowanie syndykalistycznej akcji bezpo┼Ťredniej w r├│┼╝nych formach w istocie jest polityk─ů i nie oznacza to wszak, ┼╝e nale┼╝y od tego stroni─ç. Syndykalizm, cho─ç by┼é antypolityczn─ů rewolt─ů, korzysta┼é w praktyce z politycznego instrumentarium15. Co wi─Öcej, to anarchosyndykali┼Ťci okazali si─Ö by─ç jedynymi w historii anarchistami16de facto sprawuj─ůcymi w┼éadz─Ö i to o charakterze pa┼ästwowym (Hiszpania, Czechos┼éowacja17). To najdobitniej odzwierciedla┼éo syndykalistyczne paradoksy, gdzie w imi─Ö rewolucji i antypolityki, dzia┼éacze zwi─ůzkowi spod czarno-czerwonych sztandar├│w pe┼énili nawet godno┼Ťci ministerialne, a ca┼ékiem powa┼╝nie np. w Hiszpanii planowano stworzenie wolno┼Ťciowej partii politycznej. Nale┼╝y doda─ç, ┼╝e partycypacja we w┼éadzy budzi┼éa wielkie kontrowersje i w ca┼éym ┼Ťwiatowym anarchosyndykalizmie, a tak┼╝e wewn─ůtrz hiszpa┼äskiego ruchu18.

 

Najwi─Öksze ruchy anarchosyndykalistyczne mi─Ödzywojnia ujawni┼éy wewn─Ötrzn─ů dychotomi─Ö syndykalizmu, kt├│ra w istotnym stopniu stanowi┼éa fragment szerszej dyskusji o relacji syndykalizmu i anarchizmu. Syndykalizm, bez wzgl─Ödu na swoje ideologiczne zaplecze, nawo┼éywa┼é do czysto ekonomicznej, zwi─ůzkowej dzia┼éalno┼Ťci, chcia┼é jedna─ç wszystkich robotnik├│w bez wzgl─Ödu na ich ┼Ťwiatopogl─ůd (st─ůd m.in. wyj─ůtkowa dezaprobata dla partii politycznych), widz─ůc w syndykatach uosobienie czystej klasowo┼Ťci. Cz─Ö┼Ť─ç anarchosyndykalist├│w, zw┼éaszcza m┼éodszego pokolenia, nie kry┼éa w─ůtpliwo┼Ťci odno┼Ťnie takiego redukcjonizmu. Widzia┼éa w ekonomistycznych sk┼éonno┼Ťciach zwi─ůzkowc├│w swoisty anarchomarksizm. Akcentowano pogl─ůd, ┼╝e idee wolno┼Ťciowe nie powinny zosta─ç ograniczone do walki ekonomicznej, nie mog─ů pomija─ç kwestii kultury, ┼Ťwiatopogl─ůdu, ┼Ťwiadomo┼Ťci itp. W efekcie pojawi┼éy si─Ö tendencje umocnienia anarchokomunistycznych, kropotkinowskich podstaw anarchosyndykalizmu. Odzwierciedla┼éy to np. niemieckie dyskusje dotycz─ůce uczestnictwa cz┼éonk├│w syndykalistycznych zwi─ůzk├│w w praktykach religijnych, co przecie┼╝ na gruncie syndykalizmu mia┼éo pozosta─ç indywidualn─ů spraw─ů ka┼╝dego zwi─ůzkowca. Dla anarchokomunist├│w wsp├│lnota mia┼éa by─ç tak┼╝e, a czasami przede wszystkim, wsp├│lnot─ů idei. W efekcie np. w niemieckiej Wolnej Unii Robotniczej pr├│bowano zar├│wno ÔÇ×czystegoÔÇŁ syndykalizmu, si─Ögaj─ůcego korzeniami czas├│w przed 1914 rokiem, gdy syndykalizm po┼é─ůczy┼é anarchist├│w z dysydentami z socjaldemokratycznych zwi─ůzk├│w, jak te┼╝ animowano instytucje kulturalne, maj─ůce kszta┼étowa─ç pogl─ůdy dzia┼éaczy. W efekcie syndykalizm stawa┼é si─Ö epizodycznie syntez─ů odleg┼éych od siebie w─ůtk├│w walki ekonomicznej i kontrkultury.

 

Anarchosyndykalizm ujawni┼é tak┼╝e, by─ç mo┼╝e g┼é├│wn─ů antynomi─Ö anarchizmu-problem pogodzenia idea┼éu wolno┼Ťci z wymogami organizacji spo┼éecznej, spontaniczno┼Ťci z potrzeb─ů strukturyzacji, rutynizacji uczestnictwa itp., niezb─Ödnych dla dzia┼éania jakiejkolwiek organizacji. Zdarza┼éy si─Ö syndykalistyczne ruchy o epizodycznym charakterze. Zarazem to syndykalizm przyni├│s┼é najtrwalsze w dziejach organizacje anarchistyczne. Jedyna trwa┼éa, funkcjonuj─ůca od pocz─ůtku lat dwudziestych do dzisiaj, a wi─Öc ponad 90 lat, mi─Ödzynarod├│wka anarchistyczna-Mi─Ödzynarodowe Stowarzyszenie Robotnik├│w, by┼éa organizacj─ů, kt├│ra de iure skupia┼éa wy┼é─ůcznie zwi─ůzki zawodowe, inne formy organizacji traktuj─ůc jako pomocnicze. Absolutnym fenomenem sta┼é si─Ö przypadek szwedzki. Tamtejsza anarchosyndykalistyczna centrala zwi─ůzkowa dzia┼éa nieprzerwanie od 1910 roku, przetrwa┼éa zar├│wno burzliwe czasy wczesnego kapitalizmu, jak te┼╝ kilkudziesi─Öcioletni─ů absolutn─ů dominacj─Ö w┼Ťr├│d szwedzkiej klasy robotniczej pot─Ö┼╝nego ruchu socjalistycznego. Dysponowa┼éa stabiln─ů, kilku lub kilkunastotysi─Öczn─ů baz─ů cz┼éonkowsk─ů. Nale┼╝y wszak┼╝e podkre┼Ťli─ç, ┼╝e anarchi┼Ťci-syndykali┼Ťci przestrzegali tak┼╝e przed apoteoz─ů samych zwi─ůzk├│w zawodowych, w istocie to sami robotnicy, a nie syndykaty mia┼éy by─ç podmiotem rewolucji19. Przestrzegali te┼╝, ┼╝e anarchi┼Ťci w roli dyktatorskiej nie byliby lepsi ani gorsi od przedstawicieli innych orientacji20.

 

Anarchosyndykalizm, cho─ç wykraczaj─ůcy w niekt├│rych aspektach ponad granice przypisywane tradycyjnie anarchizmowi, pozostawa┼é w swoim ko┼Ť─çcu ideologi─ů wolno┼Ťciow─ů. Jednym z paradoksalnych potwierdze┼ä tego by┼é jego dynamiczny charakter, zmienno┼Ť─ç, skutkuj─ůce potem problemami ze zdefiniowaniem i nakre┼Ťleniem granic tego, co jest anarchosyndykalizmem, a co jeszcze czystym anarchokomunizmem b─ůd┼║ ÔÇ×czystymÔÇŁ syndykalizmem (relacje oddaje tu najlepiej oddaje twierdzenie o sta┼éym balansie rewolucyjnego syndykalizmu mi─Ödzy anarchizmem a nieanarchistycznym syndykalizmem21).

 

Jednak┼╝e anarchosyndykalizm stanowi koronny dow├│d w jednej z najwa┼╝niejszych dla los├│w i ca┼éego anarchizmu i wszelkich idei emancypacyjnych kwestii. To┼╝samo┼Ť─ç syndykalizmu wyra┼╝a┼éa si─Ö przede wszystkim w ekonomii. Wiele zwi─ůzk├│w zawodowych ÔÇ×skierowa┼éo centrum swojej uwagi (ÔÇŽ) na studiowanie praw ekonomiiÔÇŁ22. Anarchosyndykali┼Ťci byli jednoznacznymi przeciwnikami kapitalizmu, w ka┼╝dym jego wariancie-ÔÇ×my anarchi┼Ťci jeste┼Ťmy za gospodark─ů kierowan─ů przez samych robotnik├│w, poniewa┼╝ jeste┼Ťmy przeciw systemowi kapitalistycznemu, tak w liberalnej, jak i w kontrolowanej przez pa┼ästwo wersjiÔÇŁ23. Syndykalizm to walka zwi─ůzk├│w zawodowych ÔÇ×przeciw ka┼╝dej instytucji, kt├│ra dzi┼Ť wspiera i chroni kapitalizm (ÔÇŽ) Syndykalizm w istocie jest ekonomicznym wyrazem anarchizmuÔÇŁ24. Anarchizm w ekonomii by┼é po prostu socjalistyczny. W tym aspekcie rewolucyjny syndykalizm mo┼╝na nazwa─ç ekonomicznym wektorem anarchizmu25. Stronnicy anarchosyndykalizmu inkorporowali, a w niekt├│rych aspektach pog┼é─Öbili krytyk─Ö kapitalizmu wyrastaj─ůc─ů z analiz Marksa i jego stronnik├│w, wykazuj─ůc zreszt─ů przy tym r├│┼╝ne deficyty i s┼éabo┼Ťci dzie┼é niemieckiego teoretyka. Dzieje idei i praktyki anarchosyndykalizmu wykazuj─ů wewn─Ötrzn─ů sprzeczno┼Ť─ç poj─Öcia anarchokapitalizmu, funkcjonuj─ůcego np. w obr─Öbie libertarianizmu26. Nie jest dzie┼éem przypadku, ┼╝e cz─Öste by┼éy w r├│┼╝nych okresach historii migracje syndykalist├│w mi─Ödzy organizacjami anarchistycznymi a socjalistycznymi (r├│┼╝nej proweniencji)27, trudno za┼Ť by┼éoby m├│wi─ç o powtarzalnym i znacz─ůcym charakterze transfer├│w personalnych i ideologicznych miedzy anarchizmem a liberalizmem. Anarchosyndykalizm by┼é socjalizmem, kt├│ry zrozumia┼é jako jeden z pierwszych, ┼╝e pa┼ästwo, nawet najbardziej demokratycznie rz─ůdzone i najbardziej sprawiedliwe spo┼éecznie, niekoniecznie rozwi─ů┼╝e wszystkie problemy, a mo┼╝e przerodzi─ç si─Ö w swoj─ů antytez─Ö, zbiurokratyzowan─ů i niesprawiedliw─ů. Anarchi┼Ťci z pa┼ästw nordyckich nale┼╝eli do pierwszych krytyk├│w tamtejszych modeli pa┼ästw dobrobytu, tworzonych przez g┼é├│wny, socjaldemokratyczny nurt ruchu robotniczego28.

 

Eklektyczny, nastawiony na czyn, a nie na teoretyzowanie, anarchosyndykalizm by┼é elementem zjawiska o szerszym charakterze. Syndykalistyczna rewolta o antypartyjnym, antyliberalnym charakterze stanowi┼éa do┼Ťwiadczenie, w kilkunastu ostatnich latach przed pierwsz─ů wojn─ů ┼Ťwiatow─ů i tu┼╝ po niej, ca┼éego ruchu robotniczego. Syndykalizm rewolucyjny by┼é zjawiskiem szerszym ni┼╝ anarchosyndykalizm, w wymiarze ideowym obj─ů┼é te┼╝ ┼Ťrodowiska marksistowskie i postmarksistowskie oraz zwi─ůzkowc├│w ca┼ékowicie aideologicznych. Mo┼╝na m├│wi─ç o jednym wielkim syndykalizmie, ale w jego obr─Öbie najbardziej sp├│jny i ┼Ťwiadomy swojej to┼╝samo┼Ťci nurt stanowili anarchosyndykali┼Ťci. Ich to┼╝samo┼Ť─ç cz─Östo by┼éa podw├│jna, uwa┼╝ali si─Ö za syndykalist├│w i anarchist├│w, o takim, dychotomicznej to┼╝samo┼Ťci mo┼╝na m├│wi─ç a propos ca┼éego zjawiska syndykalizmu29. Pami─Ötaj─ůc o wsp├│lnym, syndykalistycznym do┼Ťwiadczeniu ruch├│w spo┼éecznych XX wieku, nie nale┼╝y jednak pochopnie uto┼╝samia─ç syndykalizmu rewolucyjnego z anarchosyndykalizmem. Anarchi┼Ťci, cz─Ö┼Ťciej, ani┼╝eli syndykali┼Ťci innej proweniencji, zadawali sobie pytanie o przysz┼ée spo┼éecze┼ästwo i mechanizmy reguluj─ůce prokapitalistyczne ┼╝ycie spo┼éeczne. Znamienne, ┼╝e syndykalizm od po┼éowy lat dwudziestych stawa┼é si─Ö to┼╝samy z anarchosyndykalizmem, a poza polskim fenomenem, w innych krajach zanika┼éy stopniowo nieanarchistyczne formy syndykalizmu. Niekt├│rzy badacze sk┼éonni s─ů nawet uznawa─ç za pocz─ůtek anarchosyndykalizmu dopiero pocz─ůtek lat dwudziestych i powstanie mi─Ödzynarod├│wki berli┼äskiej. W tym sensie wielki sp├│r anarchist├│w z pocz─ůtku wieku o syndykalizm-o to, czy jest to tylko tymczasowy instrument uniwersalnej walki o wolno┼Ť─ç, czy te┼╝ nowa jako┼Ť─ç, uniewa┼╝ni┼é si─Ö. Niesyndykalistyczny anarchizm niemal wsz─Ödzie funkcjonowa┼é w cieniu syndykalizmu (w krajach, gdzie anarchizm odgrywa┼é jak─ůkolwiek rol─Ö, niesyndykalistyczne nurty mia┼éy przewag─Ö w zasadzie tylko na gruncie niezindustrializowanych Chin i Korei, w Europie najzacieklejsza rywalizacja dotyczy┼éa Bu┼égarii), raczej w postaci drobnych grup propagandowych, a nadzieje na masowo┼Ť─ç stronnicy anarchizmu mogli pok┼éada─ç wy┼é─ůcznie w oparciu si─Ö o idee syndykalistyczne. Anarchosyndykalizm przyni├│s┼é anarchizmowi grono powa┼╝nych teoretyk├│w, co ciekawe, cz─Östo od┼╝egnuj─ůcych si─Ö od potrzeby teoretyzowania. Wymieni─ç tu nale┼╝y Niemc├│w Rudolfa Rockera i Helmut R├╝digera, Francuza ├ëmila Pougeta, czy Abada Santillana dzia┼éaj─ůcego w Argentynie i Hiszpanii.

 

Kluczowym s┼éowem anarchosyndykalizmu by┼éa solidarno┼Ť─ç30. Prawdziwa wolno┼Ť─ç, jak stwierdza┼é Gaston Leval, jest chroniona nie wtedy, gdy zale┼╝y od praw jednostki przeciwstawionych innym, ale ÔÇ×je┼Ťli jest naturaln─ů konsekwencj─ů solidarno┼ŤciÔÇŁ31. Historia, tak poszukiwa┼ä ideowych, jak i przede wszystkim praktyki anarchosyndykalizmu, to dzieje poszukiwania naturalnej, spontanicznej solidarno┼Ťci ludzi pracy najemnej i uczynienie z tej solidarno┼Ťci g┼é├│wnego or─Ö┼╝a walki o wyzwolenie i podstawy przysz┼éych stosunk├│w spo┼éecznych. Nie jest w tym kontek┼Ťcie przypadkiem ci─ůg powrot├│w anarchosyndykalizmu, mimo zmieniaj─ůcych si─Ö uwarunkowa┼ä zewn─Ötrznych. Nie mo┼╝na wi─Öc uzna─ç za przypadek, ┼╝e wsp├│┼éczesne ruchy spo┼éeczne korzystaj─ů dzi┼Ť z dziedzictwa anarchosyndykalizmu32. By─ç mo┼╝e uzasadnione jest m├│wienie odno┼Ťnie wsp├│┼éczesno┼Ťci o ko┼äcu historii, ko┼äcu ideologii itp., ale zdaje si─Ö to raczej nie dotyczy─ç anarchosyndykalizmu jako owej uniwersalnej formy poszukiwania spo┼éecznej solidarno┼Ťci.

 

1 F.F. Ridley, Revolutionary Syndicalism in France. The Direct Action of its Time, London 2008 (1971), s. 7.

2 H. Stowasser, Anarchie! Idee-Geschichte-Perspektiven, Hamburg 2007, s. 50.

3 Tam┼╝e, s. 370.

4 B. Altena, Analyzing revolutionary syndicalism: the importance of community, [w:] New Perspectives

on Anarchism, Labour and Syndicalism. The Individual, the National and the Transnational, D. Berry,

C. Bantman (eds.), Newcastle upon Tyne 2010,s. 185.

5 F.F. Ridley,dz. cyt., s. 172.

6 E. Goldman: On Syndicalism [1913], [w:] Anarchism. A Documentary History of Libertarian Ideas,Vol. 1: From Anarchy to Anarchism (300 CE To 1939), R. Graham (ed.), Montreal/New York/London 2005, s. 203.

7Tam┼╝e, s. 205

8 B. Altena, dz. cyt., s. 192.

9 F. Kool, Einf├╝hrung, [w:] Anarchismus und Arbeiterbewegung, [w:] Dokumente der Weltrevolution, B. IV: Der Anarchismus, hrsg. F. Kool, Freiburg 1972, s. 306.

10 Sh. Gemmie, Counter-Community: An Aspect of Anarchist Political Culture, ,,Journal of Contemporary HistoryÔÇŁ, IV 1994, Vol. 29, number 2, s. 350-351, 356.

11Tam┼╝e, s. 364.

12 H. Stowasser, dz. cyt., s. 369.

13 F. Pelloutier, Anarchism and the Workers' Unions [1895], [w:] Anarchism. A Documentary HistoryÔÇŽ, Vol. 1, s. 194.

14Tam┼╝e, s. 193.

15 W. Thorpe, M. van der Linden, W. Thorpe, The Rise and Fall of Revolutionary Syndicalism, [w:] Revolutionary Syndicalism an international Perspective, M. van der Linden, W. Thorpe (eds.), Aldershot 1990, s. 3; A. Boz├│ki, M. Sz├╝k├Âsd, Anarchism in Hungary: Theory, History, Legacies, New York 2006, s. 41.

16 Niesyndykalistycznym anarchist─ů, kt├│ry partycypowa┼é w quasi-pa┼ästwowej w┼éadzy by┼é te┼╝ Gustaw Landauer w Bawarskiej Republice Rad.

17 Daleko id─ůc─ů wsp├│┼éprac─Ö z instytucjami pa┼ästwowymi podj─Öli tak┼╝e meksyka┼äscy anarchosyndykali┼Ťci.

18 Por. Dokumente der WeltrevolutionÔÇŽ, s. 53.

19 H. Stowasser, dz. cyt., s. 369.

20 D. Santillan, A Return to Principle [1 938], [w:] Anarchism. A Documentary HistoryÔÇŽ, Volume One,s. 492.

21DokumenteÔÇŽ, s. 305.

22 F. Pelloutier, dz. cyt., s. 193.

23 M. Joyeux, Self-Management, Syndicalism and Factory Councils [1973], [w:] Anarchism. A Documentary History of Libertarian Ideas,Volume Two: The Emergence of The New Anarchism (1939-1977), R. Graham (ed.), Montreal/New York/London 2009, s. 350.

24 E. Goldman, dz. cyt., s. 203.

25Me┼╝dunarodnyj anarhisti─Źeskij kongress, Berlin 25ÔÇô31 XII 1921, [w:] Anarhisty. Dokumenty i Materi├á┼éy 1893ÔÇô1995 gg., red. O.V. Volubuev, Moskva 1999, s. 417.

26 Mo┼╝na w kontek┼Ťcie wsp├│┼éczesnych dyskusji wok├│┼é anarchokapitalizmu stwierdzi─ç, ┼╝e XIX-wieczny anarchoindywidualizm by┼é antykapitalistyczny, dzisiejszy jest anarchokapitalistyczny-A. Boz├│ki, M. Sz├╝k├Âsd, dz. cyt., s. 43.

27 Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç droga prekursora anarchistycznych fascynacji zwi─ůzkowo┼Ťci─ů-Fernanda Pelloutiera, kt├│ry doszed┼é do anarchosyndykalizmu poprzez okres fascynacji marksizmem-J. Jennings, Syndicalism and the French Revolution, ÔÇ×Journal of Contemporary HistoryÔÇŁ,1991, Vol. 26, s. 2.

28 A. Jensen, The CNT-FAI, the State and Government [1938], [w:] Anarchism. A Documentary History ÔÇŽ, Vol. One, s. 485.

29 B. Altena, dz. cyt., s. 11.

30 E. Goldman, dz. cyt., s. 183.

31 G. Leval, Libertarian Democracy, [w:] Anarchism. A Documentary History ÔÇŽ, Vol. One, s. 479.

32 H. Stowasser, dz. cyt., s. 376; N. Walter, Introduction,[w:] R. Rocker, Anarcho-Syndicalism. Theory and Practice, EdinburghÔÇôLondonÔÇôOakland 2004 (1938),s. XIII.


dr hab. Rafał Chwedoruk
Absolwent Instytutu Nauk Politycznych UW (1993). Doktor nauk humanistycznych (2000). Pracownik Instytutu Nauk Politycznych od 1993 roku, obecnie na stanowisku adiunkta. Sekretarz Zakładu Najnowszej Historii Politycznej. Członek Rady Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych.

Wybrane publikacje:
Socjali┼Ťci z Solidarno┼Ťci w latach 1989-1993, Warszawa 2004; Ruchy i my┼Ťl polityczna syndykalizmu w Polsce, Warszawa 2011; Syndykalizm rewolucyjny ÔÇô antyliberalna rewolta XX wieku, Warszawa 2013